You are here / महर्षि विनोदरचित उपनिषदे

महर्षि विनोदरचित उपनिषदे

  • strict warning: Non-static method view::load() should not be called statically in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/views.module on line 879.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_validate() should be compatible with views_handler::options_validate($form, &$form_state) in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 589.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_submit() should be compatible with views_handler::options_submit($form, &$form_state) in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 589.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/modules/node/views_handler_filter_node_status.inc on line 14.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_row::options_validate() should be compatible with views_plugin::options_validate(&$form, &$form_state) in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_row.inc on line 135.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_row::options_submit() should be compatible with views_plugin::options_submit(&$form, &$form_state) in /home/betamaha/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_row.inc on line 135.

'प्रणय` या शब्दाचा अर्थ 'जवळ नेणे` असा आहे. 'प्रणय` या शब्दांत मूळ धातू 'नी` आहे. त्याचा अर्थ 'नेणे` असा आहे.
'नी` पासून 'नय` एक धातूसाधित होते.
'प्र` या उपपदाचे अर्थ अतीशयित्व, आधिक्य उत्कटत्व, पुढे असे आहेत. उदा. प्र + मत्त (अतीशयित्व), प्र + वाद (आधिक्य), प्र + गूढ (उत्कटत्व) प्र + गति (पुढे).
'प्रणय` हा शब्द 'प्र` या उपपदाचे सर्व अर्थ, (अतीशयित्व, आधिक्य, उत्कटता, पुढे) समन्वित करणारा आहे.
वधूवरांनी परस्परांकडे, परस्परांपुढे भावनेच्या आधिक्याने, उत्कटत्वाने जाणे.

[ प्रवाचक - श्रीजगद्गुरू, केवल अवधूत न्यायरत्न विनोद. माऊली (१९५० आषाढी)]
-------
सर्वथैव योग्य परिस्थिती, उत्तेजक वातावरण, स्फूर्तीदायक स्थलकाल या गोष्टी प्रभा-तरल प्रतिभेच्या आविष्काराला आवश्यक असतात.
सर्व सृष्टीत व जीवनात एक नियती आहे. सुसंगती आहे. सुव्यवस्था आहे. म्हणून समुचित पूर्वस्थिती असल्याशिवाय उच्चोदात्त कृति उदित होणे अशक्य असते.
वस्तुत: पूर्वस्थिती व पश्यात्-स्थिती हा भेद, आकलन-क्रियेच्या सुलभतेसाठी केला आहे.
कार्यकारणभावाची सिद्धी ही जीवनाच्या व सृष्टिच्या सुसूत्रतेवर, सुसंगतीवर अवलंबून आहे. अनियत वस्तू व अवस्था यांच्याबद्दल कार्यकारणभाव उपलब्ध होणार नाही. कारण, ही एक प्रकारची पूर्वतयारी किंवा सम्यक्-पूर्व-स्थिती होय.

नोव्हेंबर 1960

प्रत्यभिज्ञा-उपनिषद

ज्ञानाचे स्वरूप ओळखून आत्म-ज्ञान कैवल्य किंवा ब्रह्म-साक्षात्कार घडवणारी अभ्यसनीय विचार-प्रणालि.

सर्व जात मात्र हें मूर्तिमंत मांगल्य आहे. प्रत्येक वस्तु ही सच्चिदानंद तत्त्वाचे स्वरुप-सौभाग्य आहे.

सर्वं खल्विदं ब्रह्म। हे अथर्व वेदाचे महावाक्य सुप्रसिध्द आहे.

आनंद मायोहिसः। अभ्यासात हे बादरायण व्यासांचे ब्रह्मसूत्र देखील या सत्याला व्यक्तविणारा एक वाक्यदीप आहे.

आत्मौपम्य - उपनिषद्

संत-संस्कृति व पंत-संस्कृति

‘मी’ हा अनुभव स्वत:सिद्ध व स्वयंपूर्ण आहे. तत्त्वत: 'मी` ला कोणतीही विभक्ती लागत नाही. कोणतीही विभक्ती अथवा प्रत्यय लावण्यापूर्वी 'अनुमान` या प्रमाणाचे उपयोजन अंतर्भूत असते.
‘मी’ ला होणारे 'तू` व 'तो` या पदार्थांचे ज्ञान अनुमानावर आधारलेले आहे. 'मला` आंबा गोड लागला, म्हणजे `तुला' व 'त्याला` गोड लागलाच पाहिजे, असे निश्चयात्मक विधान करता येत नाही. सामान्यत: असा अध्यारोप आपण नेहमी करीत असतो.

[पश्यन्ती (११)]
----------
स्वत:च्या अनुभवाचे अवलोकन, पृथक्करण, संकलन व महत्त्व-मापन ही आत्म-विकासाची चतु:सूत्री आहे. आत्मविकासाच्या महा-मन्दिराचा हा चतुष्कोण आहे.

स्वत:च्या अनुभवाचे अवलोकन करणे, हे अत्यन्त अवघड आहे. याचे कारण स्पष्टच आहे. येथे द्रष्टा व दृष्ट, ज्ञाता व ज्ञेय ही एकच असल्यामुळे सत्यदर्शन यथार्थदर्शन निदान संपूर्णतया दर्शन सर्वथा अशक्य आहे.
अनुभव येत असताना त्याचे दर्शन किंवा पृथक्करण शक्यच नसते.

जुलै १९६०(श्री ज्ञानेश्वर, कार्ल मार्कस् व हेगेल)
---------
विद्यमान मानवी जीवन सर्वतोपरी उध्वस्त झाले आहे.
याचे कारण मानवाच्या आन्तर जीवनांतल्या विसंगती म्हणजेच अन्तर्विरोध हे होय.
हा अन्तर्विरोध अनेक स्वरुपे धारण करतो. विकृतीरुप असणारा हा अन्तर्विरोध केवळ वैचारीक व बौध्दिक नसतो.
वैचारीक विसंगती, बौध्दिक समस्या ही विकृती नव्हे. मानवाची ती प्रकृती आहे. किंबहुना, मानवाच्या संस्कृतीचे उगमस्थान वैचारिक विसंगती हेच म्हणता येईल.

आर्यांच्या वेदग्रंथांतले तत्त्वज्ञान स्फूर्तीनिष्ठ, काव्यमय व गूढगहन भाषेत अवतीर्ण झाले आहे. त्या तत्त्वज्ञानाचा प्रज्ञाप्रधान, सुस्पष्ट आविष्कार उपनिषद् ग्रंथांत उपलब्ध होतो.

उपनिषदांतील तत्त्वविद्या ही भारतीय संस्कृतीचा मेरू-दंड, पृष्ठवंश आहे.

वेदांचे उगमस्थान उत्तरध्रुव असेल पण उपनिषदांची जन्मभूमी मात्र आर्यावर्तच आहे. आत्म-तत्त्वाचा स्पष्ट शोध व बोध उपनिषदांत आहे. अवस्थात्रयाचे विश्लेषण व अवस्थातीत आत्म-तत्त्वाचा स्पष्ट शोध व बोध उपनिषदांत आहे.

(३)

‘ब्रह्म-योग-विद्या’ हे या पुस्तकाचे नाव देखील अनेक विकल्प उत्पन्न करणारे आहे. सामान्यत: ब्रह्मविद्या व योगविद्या या दोन स्वतंत्र विद्या आहेत.

ब्रह्मविद्या म्हणजे वेदामध्ये व उपनिषदामध्ये वर्णिलेल्या ब्रह्म-तत्त्वाचा अनुभव करून देणारे शास्त्र अर्थात वेदांत.

योग विद्या म्हणजे प्रामुख्याने पातंजल योगावर आधारलेले आत्मविकासाचे अनेक प्रकार.

प्रत्येक ब्रह्मविद योगमार्गी असेल असे नाही; व प्रत्येक योगमार्गी ब्रह्मविद् होईल असेही नाही.

आवडीची वस्तु मिळाली की आनंद होतो.

आनंद हे प्रियत्वाचे प्रतीक आहे.

बृहदारण्यक उपनिषदात श्रीयाज्ञवल्क्य म्हणतात त्याप्रमाणे, प्रियत्व हे आत्मतत्त्वावर अधिष्ठित आहे.

आनंदाचा उद्भव आपलेपणात, आत्मीयतेत, अर्थात आत्मतत्त्वांत होतो.

Facebook page

We have a page on facebook "Maharshi Vinod Publications.
You can join us.

श्रीगुरुपादुकोदयस्तोत्रम्


आज मुहूर्तवूं या एक नित्योत्सव।
अद्वैत आमोदें, जेणे फुलेल हें विश्व।
क्षणोक्षण प्रभातेल नवोनव महापर्व।
प्रसादचिन्ह श्री-श्री-श्रीविद्येचें।।१।।

परा, परापरा, अपरा।
श्रीगुरूपुजा ही त्रिशिरा।
विमर्शा माऊलीची ही स्तनदुग्धधारा।
ओष्ठविण्याचा समय हा।।२।।

‘अपरा’ आराधनेंत भेद-ग्रह-स्थिती।
‘परापरा’ अवस्थेंत भेद-अग्रह-वृत्ती।
‘परा’ अवस्थानांत अभेद-स्फूर्ती।
श्रीगुरूपुजेची पादुका ही।।३।।

आदिभान हें परात्परगुरुबीज।
विमर्शशक्ती श्रीशिवा गुरूविद्येची गुह्यशेज।
जीवूजीवूचा पहिला परिव्राज।
गुरूपादुकेचें आलोचन ।।४।।

एक उफराटे अ-कुल ब्रह्मपद्म।
तेथ निष्कलेचे निजशक्तीधाम।
निर्झरले व्यापिनीचे श्यामव्योम।
अमृतमेघ वोसंडला।।५।।

चतुष्कोणी देवतात्म्यांचे उगमस्थान।
बिंदुस्थली अमृतसिद्धीचें अनुभावन।
यथाक्रम आंतर अनुभवांचें अनुस्थापन।
श्रीगुरूविद्येचा सहजाचार हा।।६।।

‘विमर्श’ म्हणजे आदिभानस्थित चित्शक्ती।
पादुकोदय म्हणजे शिवशिवेची साम्यरसस्थिती।
गुरूकृपयैव या भाग्यश्रीची समवाप्ती।
‘गुरूकृपा’ ये नामें जीवू जीवूचें निरवस्थान।।७।।

‘चार’ म्हणजे सोपचार आराधन।
‘राव’ म्हणजे विमर्शशक्तीचें उपयोजन।
‘चरू’ म्हणजे द्रव्यगुणांचे संयोगीकरण।
‘मुद्रा’ या नांवे प्रतीकाचा प्रत्यंगभाव।।८।।

चित्गगन-चंद्रिकेची फेसाळली जान्हवी।
श्रीगुरूकृपेची वेल्हाळली की पान्हवी।
प्रकटली वा नीलाब्जाची श्रीसुषमा अभिनवी।
श्रीपादुकोदय स्तोत्र हें ।।९।।

श्रीनवशुक्तिकांचा सम्यक् समुल्लेख।
येथ दशोपनिषद्रहस्याचे महावार्तिक।
आदिकृपेचा जणुं संतताभिषेक।
श्रीगुरूपादुकोदयस्तोत्रम्।।१०।।

।।इति श्री गुरूपादुकोदय स्तोत्रम्।।
------------------------------

You may keep up to date with our updates by subscribing to RSS feed of this website. RSS Feed is available at www.maharshivinod.org/rss.xml